Mythe van Atlantis: gisteren en vandaag

Inleiding: de platoniërsche bron

De mythe van Atlantis, in tegenstelling tot veel andere oude verhalen, heeft een duidelijk vastgestelde auteur en datum van creatie. Het wordt voor het eerst uitgelegd door de oude Griekse filosoof Plato in twee dialogen — "Timaeus" (ongeveer 360 v.Chr.) en "Kritias". Volgens Plato was Atlantis een machtig eilandstaat, gelegen "achter de Hercules-staten" (Gibraltar), die 9000 jaar geleden (relatief ten opzichte van de tijd van Solon, VIe eeuw v.Chr.) Parijs probeerde te veroveren en die op een dag en een nacht door een aardbeving en overstroming werd opgeslokt. Het is cruciaal dat Plato de geschiedenis van Atlantis niet presenteert als een mythe, maar als een waarheidsgetrouwe overlevering (logos), overgebracht door Egyptische priesters.

Doelen van Plato: filosofische allegorie, niet geschiedschrijving

De moderne wetenschap beschouwt het verhaal van Plato voornamelijk als een filosofisch-politieke allegorie, niet als een historisch verslag. Het doel van de filosoof was:

Illustratie van het ideale staatsbestel op contrast. Athene in zijn verhaal is het symbool van de ideale polis, bestuurd door wijze filosofen.

Demonstratie van de cyclische theorie van de ondergang van beschavingen door morele decadentie. Atlantis, oorspronkelijk hooggeestig, zakte weg in trots en hebzucht, waarvoor ze door de goden werd vernietigd.

Kritiek op de moderne Athene van Plato, whose imperiale ambities en maritieme macht konden worden geprojecteerd op het beeld van Atlantis.

Op deze manier werd Atlantis in de oudheid voornamelijk als een literair en filosofisch construct gehouden, wat wordt bewezen door het sceptische standpunt van Platos leerling Aristoteles, die het voor een leugen hield.

Evolutie van de mythe: van de Renaissance tot het occultisme van de nieuwe tijd

De interesse in Atlantis herleefde in de tijd van de Grote Ontdekkingen. Humanisten, die Atlantis met het Nieuwe Wereld verbonden zagen, zagen in de dialogen van Plato een voorspelling over Amerika. Francisco López de Gomara, historicus van de konkwista, noemde de Azteken nakomelingen van de Atlantiërs.
Echter, de belangrijkste wending vond plaats in de 19e eeuw, toen de mythe werd genationaliseerd en gemystificeerd:

De Amerikaanse congreslid Ignatius Donnelly presenteerde Atlantis in zijn boek "Atlantis: de wereld voor de zondvloed" (1882) als een wetenschappelijk feit, de prae-oude oorsprong van alle oude beschavingen en technologieën. Zijn ideeën legden de basis voor pseudo-archeologie.

Helen Blavatsky, oprichter van de theosofie, verklaarde in "De geheime doctrine" (1888) de Atlantiërs de vierde "oorspronkelijke ras" van giganten, die magische technologieën bezaten. Deze occulte interpretatie werd zeer invloedrijk.

Rudolf Steiner en zijn volgelingen ontwikkelden het idee van Atlantis als de geestelijke prae-oude oorsprong van de mensheid, waarvan de bewoners helderziend waren.

Moderna wetenschappelijke hypothese en hun kritiek

In de 20e en 21e eeuw zijn de zoektochten naar Atlantis verplaatst naar het gebied van pseudo- geschiedenis en paranauka, wat honderden hypothese heeft voortgebracht die echter niet worden aanvaard door de academische wetenschap vanwege het ontbreken van bewijs. De meest bekende locaties:

De Egeïsche hypothese (Santorini/Kreta). De meest wetenschappelijk onderbouwde versie, die de ondergang van Atlantis verbindt met het uitbarsten van een vulkaan op het eiland Thera (Santorini) ongeveer 1600 v.Chr., dat de Minoïsche beschaving op Kreta vernietigde. Er zijn overeenkomsten: een hoogontwikkelde maritieme macht die in een ramp verdween. Echter, de chronologie (9000 jaar) en de geografie (Atlantische Oceaan, niet Middellandse Zee) van Plato komen niet overeen.

De Atlantische Oceaan (Azoren-eilanden, Bahama's). Een populaire, maar onbewezen hypothese, die zich baseert op een letterlijke interpretatie van Plato. Onderzoek naar de Bimini-ruimte (onderwaterstenenformaties bij de Bahama's) heeft hun kunstmatige oorsprong niet bevestigd.

Antarctica (de hypothese van Charles Hapgood). Een pseudowetenschappelijke theorie over de verschuiving van de poolen, waarbij de warme Atlantis zich op het Zuidpool bevond. Deze theorie is door geologische gegevens weerlegd.

De Zwarte Zee (de hypothese van Ryan en Pitman). Het voorstelt dat de legende verbonden is met het binnendringen van het Middellandse Zee in het brakke Zwarte Meer ongeveer 5600 v.Chr., wat een massaal overstroming veroorzaakte. Hoewel dit een echt gebeurde gebeurtenis is, is de directe verband met de platoniërsche tekst speculatief.

Wetenschappelijke kritiek: Hoofdargumenten van historici en archeologen:

Ontbreken van materiële bewijzen. Geen enkele vondst kan worden geïdentificeerd als "atlantisch".

Anachronismen bij Plato. De beschrijving van het leger van Atlantis (wagens, metaalbewapening) past bij de 4e eeuw v.Chr., niet bij het hypothetische Xe millennium v.Chr.

Gebruik van het mythe in ideologische doeleinden. Nazi-wetenschappers van "Anenербes" zochten Atlantis als de prae-oude oorsprong van de "arische ras", wat het onderwerp heeft gediskrediteerd in het oog van wetenschappers.

Mythe vandaag: popcultuur en het paradigma van de "verloren beschaving"

In de moderne cultuur is Atlantis niet langer een specifiek plaats en is het een archetypisch verhaal, een "metafoor voor het verloren gouden eeuw en trots die tot verval leidt". Het is stevig ingeburgerd in:

Massacultuur: Films ("Atlantis: De Verloren Wereld" van Disney, "Reis naar het Mystieke Eiland"), strips, video games.

Ezoterica en New Age: Voortdurende speculaties over de "hoogontwikkelde technologieën van de Atlantiërs" (kristallen, vliegtuigen), "nakomelingen van Atlantis" (plejadaan) en haar verbinding met andere mythische landen (Lemurië, Mu).

Nationale mythologieën: In sommige landen (bijvoorbeeld in Groot-Brittannië — de hypothese van Atlantis als het Keltische schiereiland Doggerland, dat in zee verdween) wordt de mythe aangepast om de nationale identiteit te versterken.

Conclusie: waarom blijft het mythe leven?

De mythe van Atlantis toont een verbazingwekkende levensvatbaarheid gedurende tweeënhalve millennia. Zijn kracht ligt in zijn synthetische en lege aard, die het toestaat om verschillende betekenissen erop te projecteren: van politieke utopie tot occulte openbaring, van wetenschappelijke hypothese tot beeld van een ecologische ramp. Het beantwoordt aan de diepe behoefte van de mens aan een legende over de grote voorouders, die verloren kennis bezaten, en dient als waarschuwing over de fragiliteit van elke, zelfs de meest machtige, beschaving voor de natuur of haar eigen zonden.

Daarom is Atlantis vandaag niet langer een archeologische raadsel, maar een cultureel en psychologisch fenomeen. Zijn zoektochten zijn meer een zoektocht naar niet naar een specifiek verdwenen eiland, maar een reflectie van onze eeuwige vragen over het ontstaan, de voortgang en de uiteindelijke bestemming van menselijke samenlevingen. Zolang deze vragen actueel zijn, zal de mythe van Atlantis zijn leven voortzetten, telkens opnieuw een nieuw verhaal vinden in overeenstemming met de geest van de tijd.

Permanent link to this publication: