Burgerbevolking als object en onderwerp in oorlogen

Inleiding: Heroverweging van de rol van burgers in militaire conflicten

In de klassieke oorlogstheorie, van Clausewitz tot het begin van de 20e eeuw, werd het burgerlijke volk voornamelijk gezien als een object: een demografisch en economisch resource ('achterlijn'), een bron voor het opvullen van het leger, en als een passieve slachtoffer ('collateral damage' – bijvangstschade) of een middel om druk uit te oefenen op de vijand. Echter, historische praktijk, vooral sinds de tijd van de totale oorlogen en de nationale bevrijdingsbewegingen, heeft laten zien dat burgers vaak ook onderwerpen worden – actieve deelnemers aan verzet, dragers van legitimiteit en een cruciaal factor in het bereiken van politieke doelen van het conflict. Deze evolutie reflecteert de overgang van oorlogen van kamerheeren en reguliere leger tot ideologische, netwerk- en hybride oorlogen.

1. Historische evolutie: van object tot 'totale mobilisatie'

Antiquiteit en Middeleeuwen: Burgerlijke bevolking (inwoners van steden) was vaak het hoofdobject van geweld (massamoord, slavernij) na de verovering van een vesting. Dit was een tactiek van schrik en een vorm van betaling aan het leger. Echter, in boerenopstanden (Jacqueries, Hussietenoorlogen) werden burgers zelf onderwerpen van gewapend verzet.

Periode van 'kamerheersende oorlogen' (17e-18e eeuw): Met de ontwikkeling van reguliere legers en contractrecht (het begin van codificatie in de traktaten van Hugo Grotius) werd het burgerlijke volk begonnen te zien als een beschermde categorie, hoewel dit in de praktijk zelden werd nageleefd. Oorlog werd beschouwd als een zaak van professionele legers.

Napoleontische en 'totale' oorlogen (19e-20e eeuw): Ommekeer. Napoleon introduceerde de conscriptie – massaal oproepen van burgers in het leger, waardoor ze onderwerpen werden in de vorm van soldaten. In de Eerste en vooral de Tweede Wereldoorlog werd de grens tussen front en achterlijn verwijderd, wat leidde tot het concept van 'totale oorlog', waarbij het burgerlijke volk doelbewust werd gebruikt om de wil van de vijand om te weerstaan te ondermijnen (bombardeerdingen van Dresden, Hiroshima, blokkade van Leningrad). Hierbij was het zowel object van terreur als onderwerp van het arbeidsfront.

Interessante feiten: Gedurende de Tweede Wereldoorlog werd het burgerlijke volk in bezet Europa en de Sovjetunie massaal onderwerp van het partizanendwang en verzet. Dit dwong de nazi's om brute represailles tegen burgerlijke bevolking toe te passen (bijvoorbeeld, de vernietiging van dorpen Khatyn, Lidice), wat op zijn beurt de steun aan de partizanen versterkte. Deze paradox toont de dubbele status aan: de poging om burgers als onderwerpen van verzet te onderdrukken, maakte hen tot objecten van totalitaire vernietiging.

2. Theoretische benaderingen: van 'gerechtigde oorlog' tot humanitair recht

Theorie van de gerechte oorlog (Jus ad bellum en Jus in bello): Binnen deze kaders is het burgerlijke volk een object van bescherming. Het beginsel van onderscheid vereist een duidelijk onderscheid tussen strijders en niet-strijders, en het beginsel van proportionaliteit verbiedt aanvallen waarbij de dood van burgers onverhoudend is aan de militaire noodzaak.

Cruciale militaire theorie en postkoloniale studies: Deze benaderingen stellen dat het westelijke humanitaire recht vaak een instrument is dat, door de bescherming van burgers als objecten te claimen, in de praktijk oorlogen legitimeert waarin ze de belangrijkste slachtoffers zijn. In anti-koloniale oorlogen (Algerije, Vietnam) was het burgerlijke volk een cruciaal onderwerp van de politieke strijd. De oorlog werd gevoerd om 'harten en geesten' (vissen in de zee van het volk, volgens de metafoor van Mao Zedong) te winnen, en de partizanen ('vissen in de zee van het volk') streefden bewust de grens tussen strijder en burger op, waardoor het volk een actief deelnemer werd.

3. Moderne hybride conflicten: het vervagen van grenzen

In conflicten van de 21e eeuw (Syrië, Jemen enz.) is de status van het burgerlijke volk nogal dubieus geworden:

Object van informatieve en cognitieve oorlog: Het volk wordt doelbewust blootgesteld aan propaganda, desinformatie, psychologische operaties met het doel om te demoraliseren of te mobiliseren. Hierbij zijn burgers object van manipulatie, maar hun perceptie wordt een slagveld.

Object van humanitaire crises als tactiek: Het creëren van kunstmatige hongersnood, het blokkeren van humanitaire hulp, het vernietigen van ziekenhuizen en scholen wordt gebruikt om militaire en politieke doelen te bereiken (strategie van 'verbrande aarde'). Het volk is een object van druk op de vijand.

Object van digitaal verzet en vrijwilligerswerk: Burgers worden actieve onderwerpen van cyberoorlog (hacktivisten), bieden digitale ondersteuning aan het leger, doen crowdfunding, produceren van drones en uitrusting, het documenteren van oorlogsverbreken. Dit verwijst naar het formele status van niet-strijder.

4. Internationaal humanitair recht: een poging om de status van object van bescherming te verankeren

De Genèveconventies van 1949 en de aanvullende protocollen van 1977 vertegenwoordigen een poging om het burgerlijke volk de status van beschermd object terug te geven. Ze verbieden:

• aanvallen op burgers en burgerlijke objecten.
• acten van geweld die bedoeld zijn om het volk te terroriseren.
• het gebruik van honger als middel van oorlog.
• collectieve straffen.

De effectiviteit van deze normen hangt echter af van de politieke wil, de asymmetrie van conflicten en de opkomst van nieuwe technologieën (cyberwapens, autonome systemen), die opnieuw de toepasbaarheid van oude principes van onderscheid in vraag stellen.

Conclusie: Ambivalente als nieuwe norm

Op die manier is het burgerlijke volk in de moderne oorlog zowel object als onderwerp tegelijkertijd, en in hypertrofische vormen. Het is:

• de maximale object van kwetsbaarheid en lijden onder de totale geweld.
• de cruciale onderwerp van politieke legitimiteit, waarvoor de strijd wordt gevoerd.
• een actieve deelnemer aan verzet en oorlog in haar hybride, netwerkmanifestaties.

De geschiedenis laat zien dat pogingen om burgers alleen te zien als een passief object van bescherming (zoals in ideale modellen van humanitair recht) vaak mislukken voor de politieke realiteit, waar oorlog een strijd om het overleven van naties en identiteiten wordt. De toekomst ligt waarschijnlijk niet in het afwijzen van deze dubbelzinnigheid, maar in het ontwikkelen van nieuwe juridische en ethische kaders die de actieve rol van burgers in zelfbescherming en verzet erkennen, terwijl ze hen maximaal beschermen tegen willekeurig geweld. Oorlog is niet meer alleen het werk van soldaten; het is een uitdaging voor het hele society, waardoor de vraag naar de status van het burgerlijke volk een van de centrale vragen wordt in het begrijpen van conflicten in de 21e eeuw.

Permanent link to this publication: