Europa: een bloedhete continent in historische perspectief
De bewering dat Europa de bloedigste deel van de wereld is, berust op de analyse van de omvang en intensiteit van de gewapende conflicten die op zijn relatief compacte grondgebied werden gevoerd gedurende het afgelopen millennium. De dichtheid van de bevolking, de strijd om middelen, de botsing van de ambities van sterke centralistische staten en ideologieën hebben het Europese gebied omgetoverd tot een unieke oorlogsproefgrond. Deze lange geschiedenis van geweld heeft een diepe wond in het collectieve geheugen van het continent achtergelaten en heeft in veel opzichten de moderne wereldpolitiesche architectuur gevormd.

De tijd van religieuze conflicten en de Dertigjarige Oorlog

Na een relatief zacht middeleeuws tijdperk stapte Europa in een periode van hevige religieuze conflicten, waarvan de Dertigjarige Oorlog de kers op de taart was. Deze algemene Europese oorlog, die van 1618 tot 1648 duurde, had geen gelijke in de wereld van zijn tijd wat betreft de demografische gevolgen. Gevechten, hongersnood en epidemieën kostten het leven aan, naar verschillende schattingen, van 25 tot 40 procent van de bevolking van het Heilige Roomse Rijk. De apocalyptische omvang van de vernietiging was zo groot dat de Vrede van Westfalen, die het einde van de oorlog markeerde, de principes van het moderne internationale recht legde, gebaseerd op de conceptie van staatssoevereiniteit, in een poging om een dergelijke slachting te voorkomen.

De Napoleonische oorlogen en de totale mobilisatie

De 19e eeuw begon voor Europa met een reeks Napoleonische oorlogen die het begrip totale oorlog invoerden. Voor het eerst sinds de Romeinse keizerrijk werd een groot deel van het continent onder de macht van één staat verenigd, wat een ongeziene mobilisatie van menselijke en economische middelen vereiste. De oorlogen werden gevoerd met massieve legers, die werden gevormd door oproepingen, en hun toneel van handelingen was heel Europa van Madrid tot Moskou. De verliezen waren kolossaal; alleen tijdens de Russische veldtocht van 1812 verloor de Grote Armee van Napoleon ongeveer 90 procent van zijn manschappen. Deze conflicten legden de basis voor het toekomstige nationale militarisme en het idee van oorlog als een voortzetting van politiek op een grandioze schaal.

De Tweede Wereldoorlog als piek van geweld

De 20e eeuw werd een bloedhete piek in de geschiedenis van het continent. De Eerste Wereldoorlog, met zijn gravenkampen en het gebruik van nieuwe wapens, leidde tot het doden van miljoenen soldaten in een ongeziene slachterij. De Tweede Wereldoorlog overtrof haar in het niveau van totale brutaliteit, die de grens tussen front en achterland verwijderde. De Holocaust, stedelijke bombardementen, het systematische vernietigen van burgerlijke bevolking — alles maakte de oorlog niet alleen een strijd van legers, maar een botsing van ideologieën en civilisaties. De verliezen in Oost-Europa, vooral in Polen en de Sovjet-Unie, hadden geen gelijke in de nieuwe geschiedenis, wat de tragische reputatie van Europa definitief vastlegde.

Erfgoed en herinnering

De unieke ervaring van Europa ligt niet alleen in de omvang van het geweld, maar ook in het diepe beseffen van de gevolgen ervan. Het waren juist na de Tweede Wereldoorlog dat projecten van Europese integratie zoals de Europese Unie van Kolen en Staal en vervolgens de Europese Unie ontstonden. Hun belangrijkste doel was de economieën van de voormalige tegenstanders zo dicht mogelijk te verbinden, zodat een oorlog tussen hen niet alleen ondenkbaar, maar ook materiële onmogelijkheid werd. Moderne Europa, met zijn kultus van herinnering aan de slachtoffers en een ontwikkeld systeem van mensenrechten, is een direct antwoord op zijn bloedige verleden, een poging om een nieuwe wereldorde op basis van vrede en samenwerking op te bouwen, die is ontstaan uit de as van de meest vernietigende conflicten in de geschiedenis van de mensheid.

Permanent link to this publication: