De synthese van kunst door Marc Chagall: van de Vitobse mysterie tot het totale werk

Inleiding: het overwinnen van grenzen als filosofie van het creëren

De idee van de synthese van kunst, cruciaal voor de avant-garde aan het begin van de 20e eeuw, kreeg bij Marc Chagall een uniek, diep persoonlijk dimensie. Een zoon van een multiculturele Vitobsk, waar Jiddisch, Russisch en Wit-Russisch werden gesproken, waar het leven van het joodse dorp en de symbolen van de orthodoxe kerken werden gemengd, zag Chagall oorspronkelijk de wereld als een geheel, hoewel paradoxaal, polymorfisch ruimte. Zijn streven naar synthese is niet een formalistische experiment, maar een existentiële en bijna mystische poging om het onuitgesproken uit te drukken: de interne waarheid, het geheugen, de liefde, het spirituele verlichting, voor welke alleen doek of verf onvoldoende is. Voor hem is synthese een manier om de maximale expressiviteit te bereiken, door een "totale kunstwerk" (Gesamtkunstwerk) te creëren, dat de kijker van alle kanten omvat.

Theoretische oorsprongen: Vitobsk, Sint-Petersburg, Parijs

De vorming van het concept vond plaats onder invloed van verschillende bronnen:

Eigen culturele hybride ervaring. Folkloristische beeldvorming, de muzikaliteit van het Jiddisch, de kleurrijke winkelborden en schilderingen van de Vitobse winkels, het religieuze verbod op afbeeldingen in het jodendom, dat Chagall overwon door middel van poëtische metaforen — alles dit vormde de natuurlijke basis voor syncretische gedachten.

Russische symboliek en ideeën van "Mysterie". In Sint-Petersburg kwam Chagall terecht in een omgeving die droomde van een nieuw synthetisch theater, in staat om de oude mysterie te herrijzen. De ideeën van Vyacheslav Ivanov en Alexander Skrjabin over kunst die alle zintuigen boeide, hadden een invloed op hem.

Parijse omgeving en "Russische seizoenen". In Parijs zag hij de triomf van de synthese in de balletten van "Russische seizoenen" van Diaghilev, waar muziek, dans en schilderkunst (inclusief zijn landgenoot Leon Bakst) ineen smolten.

Praktische realisaties: belangrijke projecten en media

1. Theater: van de "Theaterrevolutie" naar Gogol
In het theater realiseerde Chagall de synthese het meest volledig, waarbij hij het als een analoog van een volksfeest zag.

Israelitische kamertheater (Moskou, 1920-21). Zijn beroemde wandpanelen voor de zaal van GosET zijn niet alleen decoraties, maar een "doos, beschilderd van binnen", die een immersive-omgeving creëert. De kijker werd ondergedompeld in een kleurlijke symfonie van blauw, groen, rood, waar figuren vlogen en dansten, de grens tussen scène en zaal verwijderend. Dit was een synthese van schilderkunst en architectonisch ruimte.

Ballet "Alekо" (1942) en "Vogel van vuur" (1945). Bij het werken aan kostuums en decoraties zag Chagall deze als een voortzetting van schilderkunst in beweging. De ontwerpen van kostuums voor "Vogel van vuur" zijn zelfstandige grafische werken, waar kleur en vorm de danser's plasticiteit vooropstelden. Hij controleerde persoonlijk om ervoor te zorgen dat de kleurvlakken op het podium een levendige, dynamische schilderij vormden, in harmonie met de muziek (Tsjaikovsky, Stravinsky).

2. Monumentale kunst: glas-in-lood, mozaïek, keramiek
Na de oorlog kreeg de synthese van Chagall een publieke, vaak sacrale aard.

Glas-in-lood: Zijn glas-in-loodramen voor de kathedralen in Metz, Reims, kerken in Zürich, de synagoge van het Medische Centrum Hadassah in Jeruzalem zijn een klassiek voorbeeld van de synthese van licht, kleur en architectuur. Chagall gebruikte glas als materiaal om ruimte met licht te "verfelen". Elk glas-in-loodraam (bijvoorbeeld de cyclus "De twaalf stammen van Israël") is een kleurpartituur die gedurende de dag verandert, een meditatieve sfeer creërend. Hij werkte nauw samen met meester Charles Marc, ontwikkeld een unieke techniek van gravure en het op elkaar leggen van kleuren om dramatische effecten te bereiken.

Mosaïek en keramiek: De mosaïek "Exodus" in het Museum Marc Chagall in Nice of de mosaïek "De vier seizoenen" in Chicago zijn een vertaling van zijn schilderkunstige taal in een eeuwig, monumentaal materiaal. Hij introduceerde smaralde en keramiek in architectuur, het kunstwerk deel van de stedelijke omgeving te maken.

3. Boekillustratie: synthese van woord en beeld
Door boeken te illustreren ("De dodenziel", Gogol, "Fabels" van La Fontaine, de Bijbel) creëerde Chagall niet alleen begeleidende illustraties, maar visuele poëzieën. Gravures en etsen gingen in dialoog met de tekst, deze aanvullend met eigen, vaak autobiografische, associaties. Hier vond de synthese plaats op het niveau van betekenis: het beeld werd een literair commentaar, en de tekst de sleutel tot de visuele beelden.

Apoteose: "Biblijse boodschap" en Museum in Nice

De kroon van het idee van de synthese is het Nationale Museum Marc Chagall in Nice (geopend in 1973). De kunstenaar zelf nam deel aan het ontwerp, creëerde niet alleen een tentoonstellingsruimte, maar een totale omgeving. Hier is alles onderworpen aan één plan:

Schilderkunst: 17 schilderijen van de cyclus "Biblijse boodschap".

Architectuur: Een gebouw, volgens het natuurlijke licht ontworpen, speciaal berekend voor het waarnemen van zijn schilderijen.

Glas-in-lood: Een monumentaal raamroos in de concertzaal op het thema van de Schepping der wereld.

Mosaïek: De buitense mosaïek "Profeet Ilja" en het mosaïekbad "Profeeten" in de tuin.

Muziek: Een concertzaal waar muziek wordt uitgevoerd (Mozart, Bach), die past bij de spirituele sfeer. Chagall schilderde het plafond van de zaal, de schilderkunst met het akoestische ruimte verbindend.

Deze museum is de materialiseerde filosofie van Chagall: kunst moet de mens omringen, hem in zijn wereld trekken via alle kanalen van waarneming.

Muzikaliteit als basis van de synthese

De sleutel tot het begrijpen van de Chagall-synthese is de muzikaliteit. Hij vergelijkte vaak schilderkunst met muziek, zijn composities worden opgebouwd op kleurakkoorden en ritmische herhalingen van vormen. "Als ik geen jood was… ik was geen kunstenaar, - zei hij, - of ik was een heel andere kunstenaar". Zijn band met muziek lag in de melodie van het Jiddisch en de chasidische liederen. De synthese van Chagall was vaak een poging om schilderkunst "te verklanken" — daardoor zijn zijn liefde voor het afbeelden van musici, violisten, en zijn werk aan theater- en scenografische projecten, waar muziek de toon gaf.

Conclusie: synthese als manier van bestaan in kunst