Russische schrijvers over Kerstmis: tussen verbod, herinnering en nieuwjaar Het thema Kerstmis in de Sovjet-literatuur vertegenwoordigt een complex cultureel palimpsest, waarin de religieuze feestdag geleidelijk is uitgewist, vervangen, maar toch is blijven bestaan in de onderstroom, nostalgische herinneringen en in de vorm van seculiere codes. Na de Oktoberrevolutie van 1917 werd Kerstmis als religieus feest verboden en sinds 1929 werd de vrije dag afgeschaft. De culturele politiek vocht tegen "popische overblijfselen" en vervanging van de symboliek door atheïstische propaganda en een nieuw, Sovjet-feest — Nieuwjaar (sinds 1935). De literatuur heeft alle stadia van deze transformatie weerspiegeld: van satirische ontmaskering tot nostalgische herinnering en volledig opgenomen in de Nieuwjaarsmythologie. Eerste fase (1920-er jaren – begin van de 1930-er jaren): Ontmaskering en satire In de vroege Sovjet-literatuur werd Kerstmis afgebeeld als een schadelijke, burgerlijke en obscurantistische overblijfsel, een symbool van duisternis en sociale ongelijkheid van de oude wereld. Vladimir Mayakovsky, gedicht «Waarom niet! » (1927). In de beroemde passage «Wie zijn we? » zijn er regels die de Kerstmythe direct aanvallen: «En zal de Kerstdad niet verschijnen / Met een zak met cadeaus / En een kerstboom in de handen…». Voor Mayakovsky is Kerstmis een deel van de wereld van de burgerij en de fraude, die door de revolutie moest worden weggespoeld. Mikhail Zoshenko, verhalen. In zijn typische toon heb hij de burgerlijke, hypocrisie-gerichte benadering van het feest uitgelachen. In verhalen over de NEP worden Kerstovergangen afgebeeld als een lege formaliteit, achter waarachter jaloezie,酗酒 en familiekwesties verborgen liggen. De religieuze betekenis wordt volledig genegeerd of getolktd als nonsens. Tweede fase (midden van de 1930-er jaren – 1950-er jaren): Transmissie en vervanging. Geboorte van het Sovjet-Nieuwjaar Sinds de midden van de 1930-er jaren, na de rehabilitatie van de kerstboom als "Nieuwjaarsboom" en niet als Kerstboom, begon de actieve constructie van een seculiere Sovjet-viering. Schrijvers werden deelnemers aan dit proces, het creëren van een nieuwe mythologie. Samuïl Marshak, "Twelve Months" (1943). Hoewel het toneelstuk formeel over een nieuwjaarswens gaat, is zijn diepe structuur puur Kerst. Dit is het verhaal van een wonderbaarlijke vergelding: een lieve, arbeidslustige en bescheiden nicht (een analoog van de evangelische "armen in geest") krijgt van de personifieerde natuurkrachten (de maanden) wat onmogelijk is in het normale leven — sneeuwklokjes in de winter. Dit is een seculiere verwerking van het motief "Kerstwonder", waarbij het wonder niet van God komt, maar van rechtvaardige natuurkrachten en verbonden is met morele keuzes. Lev Kassil, "Konduit en Schwambriania" (1930-1933). In zijn autobiografische roman is er een heldere scène van de voorbereiding op het дореволюtionaire Kerstmis in een intellectuele familie. Kassil beschrijft het met warmte en ironie als een wereld van kinderdromen en familietradities, die na de revolutie onherroepelijk was verloren gegaan. Dit is een van de weinige voorbeelden van nostalgische, maar niet veroordelende kijk op het verleden uit het Sovjet-heden. Derde fase ("ontspanning" en laat-Sovjet-periode): Nostalgie, herinnering en onderstroom In een vrijere tijd keert het thema van het доревolutsionele, "gemakkelijke" Kerstmis terug als symbool van verloren kindertijd, warmte en traditionele cultuur. Ivan Shmelev, "Zomer van de Heer" (1933-1948). Hoewel de auteur emigreerde, werd zijn autobiografische boek, volledig gebouwd rond het orthodoxe kalender, in de Sovjet-Unie wijdverspreid bekend in het zelfgepubliceerde en latere drukken. Hoofdstukken over Kerstmis zijn een epos van het patriarchale leven, geloof en de schoonheid van de rituelen van het feest. Voor de Sovjet-lezer was dit een raam naar een volledig andere, verboden wereld. Valentin Rasputin, "Lessen in Frans" (1973). In het verhaal vindt de actie plaats in de winter, en de hoofdpersonage, een hongerige jongen uit een Siberische dorp, krijgt een pakket van zijn juf. Hoewel er niet direct over Kerstmis wordt gesproken, resoneren de motieven van geheimzame barmhartigheid, het geven aan een behoeftige kind in het koude, donkere seizoen diep met de Kerstethiek van mededogen. Dit is een seculiere, humanistische versie van de Kerstverhaal. Jurij Kovalev, "Avonturen van Wasi Kuroljesov" (1970-er jaren) en anderen. In de proza van Kovalev, vooral in verhalen over het dorp, is vaak een sfeer van een stil, bijna heidense winterwonder. Zijn winter is het tijd van gesprekken bij de kachel, rare ontmoetingen, een speciaal licht. Hoewel hij de directe religiositeit vermijdt, is zijn esthetica gevuld met hetzelfde gevoel van mysterie en verwachting dat historisch verbonden is met de heilige dagen. Interessante feiten: "Klokhmeetsj" en de cinematografie Een speciale rol werd gespeeld door het sprookje van E.T.A. Hoffmann "Klokhmeetsj en de koning der muizen" (en de ballet van Tsjajkovski). Hoewel het een Kerstverhaal is in essentie (de actie begint op de Avond van Sint-Vitus), werd het in de Sovjet-Unie volledig aangepast voor Nieuwjaar. In de beroemde film van 1973 ("Klokhmeetsj", regie van B. Stepanets) en in theaterproducties werd de religieuze component gereduceerd tot nul en werd het feest gepresenteerd als een magisch, seculier bal. Dit is een klassiek voorbeeld van culturele vervanging: de Kerstmagie werd behouden, maar "verpakt" in een toestaanbare ideologische vorm. Conclusies: drie strategieën van schrijven Op deze manier bestonden Sovjet-schrijvers in een strikt ideologisch veld, wat verschillende strategieën van omgaan met het thema Kerstmis heeft voortgebracht: Directe afkeuring en satire (vroege periode). Het feest werd afgebeeld als een symbool van achterlijkheid en fraude. Vervanging en hercodering (Stalinistische en naoorlogse periode). Kerstarchetypen (wonder, geven, transformatie) werden overgezet naar Nieuwjaar, ontdaan van het religieuze kader en gevuld met Sovjet-inhoud (geloof in een helder toekomst, collectieve vreugde). De kerstboom, Sinterklaas, cadeaus – alles werd "geherbruikt" uit de Kersttraditie. Nostalgie en onderstroom (late Sovjet-periode). Terugkeer van het thema als culturele herinnering, persoonlijk verhaal van verloren "thuiselijke" warmte en als universeel humanistisch verhaal over barmhartigheid en kindergeweld.
© elib.be

Permanent link to this publication:

https://elib.be/m/articles/view/Sovjetse-schrijvers-over-Kerstmis