Civiele bevolking als object en onderwerp in oorlogen

Inleiding: Heroverweging van de rol van burgers in militaire conflicten

In de klassieke oorlogstheorie, van Clausewitz tot het begin van de 20e eeuw, werd het burgerlijke volk voornamelijk beschouwd als een object: een demografisch en economisch resource ('achterlijn'), een bron voor het opvullen van de militaire eenheden, en als een passieve slachtoffer ('collateral damage' – bijkomende schade) of een middel tot druk op de vijand. Echter, historische praktijk, vooral sinds de tijd van de totale oorlogen en de nationale bevrijdingsbewegingen, heeft laten zien dat burgers vaak ook onderwerpen worden – actieve deelnemers aan verzet, dragers van legitimiteit en een cruciaal factor in het bereiken van politieke doelen van het conflict. Deze evolutie reflecteert de overgang van oorlogen van kamerheeren en reguliere militairen naar ideologische, netwerk- en hybride oorlogen.

1. Historische evolutie: van object tot 'totale mobilisatie'

Antiquiteit en Middeleeuwen: Burgerlijke bevolking (inwoners van steden) was vaak het hoofdobject van geweld (massamoord, slavernij) na de verovering van een versterkte stad. Dit was een tactiek van schrik en een vorm van betaling aan het leger. Echter, in boerenopstanden (Jacquerie, Hugenotenoorlogen) werden burgers zelf ook onderwerpen van gewapend verzet.

Periode van 'kameroorlogen' (17e-18e eeuw): Met de ontwikkeling van reguliere militairen en het contractrecht (begin van codificatie in traktaten van Hugo Grotius) werd het burgerlijke volk begonnen te beschouwen als een beschermde categorie, hoewel dit in de praktijk zelden werd nageleefd. Oorlog werd beschouwd als een zaak van professionele militairen.

Napoleontische en 'totale' oorlogen (19e-20e eeuw): Ommekeer. Napoleon introduceerde de conscriptie – massaal oproepen van burgers in het leger, waardoor ze onderwerpen werden in de vorm van soldaten. In de Eerste en vooral de Tweede Wereldoorlog werd de grens tussen front en achterlijn verwijderd, wat leidde tot het concept van 'totale oorlog', waarbij het burgerlijke volk doelbewust werd gebruikt om de wil van de vijand om te weerstaan te ondermijnen (bombardeerdingen van Dresden, Hiroshima, blokkade van Leningrad). Hierbij is het zowel object van terreur als subject van het arbeidsfront.

Interessante feiten: Gedurende de Tweede Wereldoorlog werd burgerlijke bevolking in bezet Europa en de Sovjetunie massaal onderwerp van het partizanendwang en verzet. Dit dwong de nazi's om barre represailles tegen burgerlijke bevolking toe te passen (bijvoorbeeld, de vernietiging van dorpjes Khatyn, Lidice), wat op zijn beurt de steun aan de partizanen versterkte. Deze paradox toont de dubbele status aan: de poging burgers als onderwerpen van verzet te onderdrukken, veranderde hen in objecten van totalitaire vernietiging.

2. Theoretische benaderingen: van 'gerechtigde oorlog' tot humanitair recht

Theorie van de gerechte oorlog (Jus ad bellum en Jus in bello): Binnen deze kader wordt het burgerlijke volk beschouwd als een object van bescherming. Het beginsel van discriminatie vereist een duidelijk onderscheid tussen strijders en niet-strijders, en het beginsel van proportioneelheid verbiedt aanvallen waarbij de dood van burgers niet evenredig is aan de militaire noodzaak.

Cruciale militaire theorie en postkoloniale studies: Deze benaderingen stellen dat het westelijke humanitaire recht vaak een instrument is dat, door de bescherming van burgers als objecten te verkondigen, in de praktijk oorlogen legaliseert waarin ze de belangrijkste slachtoffers zijn. In anti-koloniale oorlogen (Algerije, Vietnam) was het burgerlijke volk een cruciaal subject van de politieke strijd. De oorlog werd gevoerd om 'harten en geesten' (vissen in de zee van het volk, volgens de metafoor van Mao Zedong) te winnen, en de partizanen ('vissen in de zee van het volk') streefden bewust de grens tussen strijder en burger na, waardoor de bevolking een actief deelnemer werd.

3. Moderne hybride conflicten: het vervagen van grenzen

In conflicten van de 21e eeuw (Syrië, Jemen enz.) is de status van het burgerlijke volk nogal dubieus geworden:

Object van informatieve en cognitieve oorlog: De bevolking wordt doelbewust blootgesteld aan propaganda, desinformatie, psychologische operaties met het doel de demoralisatie of mobilisatie van de bevolking. Hierbij zijn burgers object van manipulatie, maar hun perceptie wordt een slagveld.

Object van humanitaire crises als tactiek: Het creëren van kunstmatige hongersnood, het blokkeren van humanitaire hulp, het vernietigen van ziekenhuizen en scholen wordt gebruikt om militaire en politieke doelen te bereiken (strategie 'verbrande aarde'). De bevolking is een object van druk op de vijand.

Subject van digitaal verzet en vrijwilligerswerk: Burgerlijke worden actieve onderwerpen van cyberoorlog (hacktivisten), bieden digitale steun aan het leger, doen crowdfunding, produceren drones en uitrusting, documenteren van oorlogsverbreken. Dit vervaagt de formele status van niet-strijder.

4. Internationaal humanitair recht: een poging om de status van object van bescherming te verankeren

De Genèveconventies van 1949 en de aanvullende protocollen van 1977 vertegenwoordigen een poging om het burgerlijke volk zijn status van beschermd object terug te geven. Ze verbieden:

• aanvallen op burgers en burgerlijke objecten.
• acten van geweld die bedoeld zijn om de bevolking te terroriseren.
• het gebruik van honger als middel van oorlog.
• collectieve straffen.

Echter, de effectiviteit van deze normen hangt af van de politieke wil, de asymmetrie van conflicten en de ontwikkeling van nieuwe technologieën (cyberwapens, autonome systemen), die opnieuw de toepasbaarheid van oude principes van discriminatie in vraag stellen.

Aansluiting: Ambivalente als nieuwe norm

Op die manier is het burgerlijke volk in de moderne oorlog zowel object als subject, en in hypertrofe vormen. Het is:

• de maximale object van kwetsbaarheid en lijden in de omgeving van totaliserend geweld.
• een cruciaal subject van politieke legitimiteit, waarvoor de strijd wordt gevoerd.
• een actief deelnemer aan verzet en oorlog in haar hybride, netwerkmanifestaties.

De geschiedenis toont aan dat pogingen burgers alleen te reduceren tot de status van passief object van bescherming (zoals in ideale modellen van humanitair recht) vaak falen voor de politieke realiteit, waar oorlog een strijd om het overleven van nationaliteiten en identiteiten wordt. De toekomst ligt waarschijnlijk niet in het afwijzen van deze dubbelzinnigheid, maar in het ontwikkelen van nieuwe juridische en ethische kaders die de actieve rol van burgers in zelfbescherming en verzet erkennen, terwijl ze hen maximaal beschermen tegen willekeurig geweld. Oorlog is niet langer alleen het werk van soldaten; het is een uitdaging voor het hele society, waardoor de vraag naar de status van het burgerlijke volk een van de centrale vragen wordt in het begrijpen van de aard van conflicten in de 21e eeuw.

Permanent link to this publication: