Haïm Soutine en Max Ernst: de dialoog tussen expressie en surrealisme

Inleiding: parallele werelden in Parijs

Haïm Soutine (1893–1943) en Max Ernst (1891–1976) zijn twee giganten van de Europese kunst van de twintigste eeuw, whose creatieve paden elkaar in Parijs kruisen, maar afkomstig zijn uit diametraal tegenoverstaande kunstzinnige en filosofische systemen. Soutine is een meester van het expressionisme van de Parijse school, ondergedompeld in een tragische materialisme van het lichaam en de natuur. Ernst is een van de stichters van het dadaïsme en het surrealisme, een onderzoeker van het onbewuste, het mythos en de automatische technieken. Hun kennismaking en korte periode van communicatie in de jaren 1920 vertegenwoordigen een unieke gebeurtenis van dialoog tussen de "waarheid van de natuur" en de "waarheid van het droombeeld".

Context van de kennismaking: "De bijenkorf" en het kunstzinnige broederschap

Soutine en Ernst ontmoetten elkaar in Parijs aan het begin van de jaren 1920. Soutine, die al enkele jaren in armoede leefde, woonde in het beroemde atelierscomplex "De bijenkorf" (La Ruche), waar hij buren had van Chaim, Chagall, Modigliani, Léger. Ernst, die na de oorlog ontslagen was, arriveerde in Parijs in 1922 en sloot zich snel aan bij de dadaïsten en toekomstige surrealisten rond André Breton. Hun nabijheid werd waarschijnlijk gemedieerd door de gemeenschappelijke omgeving van Montparnasse en de figuur van de criticus en verzamelaar Paul Westheim. Ondanks hun verschillen in benadering waren ze verbonden door hun gemeenschappelijke positie als emigranten (Soutine uit het Russische rijk, Ernst uit Duitsland) en hun status als radicaal innovators die niet pasten in de academische mainstream.

Kunstzinnige tegenpolen: vlees tegenover fantazie

De creatieve methode van Soutine:

Cult van de natuur: Soutine werkte uitsluitend met de natuur. Zijn beroemde afdrukken van dieren werden gekocht bij slachthuizen en bederfd in zijn atelier, totdat hij de juiste "kleur van de dood" vond. Zijn portretten en landschappen zijn het resultaat van een intensief, bijna extatische dialoog met het echte object.

Expressie door materiaal: Zijn doel is om de innerlijke, verborgen essentie van het onderwerp te onthullen door een radicaal vervorming van de vorm, een dikke, pastoïsche textuur en een explosieve, "krijsende" kleurenpalet. Zijn schilderijen zijn fysiologisch en sensorisch.

Tragisch humanisme: De thema's van Soutine (varkensvlees, portretten van dienstbodden, verkeerd gevormde landschappen) richten zich op eeuwige thema's van lijden, dood, kwetsbaarheid van het lichaam.

De creatieve methode van Ernst:

Ontsnappen aan de natuur: Ernst streefde bewust af van het traditionele beeld van de zichtbare wereld. Hij heeft technieken zoals frottage (natieren met een potlood om verborgen structuren te onthullen) en grattage (proberen) uitgevonden, die "automatisch" beelden uit het onbewuste ophalen mogelijk maakten.

Collage en alchemie van beelden: Zijn beroemde roman-collages ("Honderd koppen zonder lichaam", "De vrouw met honderd koppen") creëerden nieuwe, surrealistische narratieven uit stukjes oude gravures. Hij construeerde fantastische werelden, bewoond door hybride wezens en symbolen.

Ironie en mythologie: In tegenstelling tot het pathos van Soutine, is het kunstwerk van Ernst doordrenkt van ironie, spel en intellectuele reflectie. Hij mythologiseerde de moderne tijd, creëerend een archeologie van de verbeelding.

Personlijke en creatieve kruisingen: het portret van Herda Groth

De meest concrete en significante getuige van hun relatie is de reeks portretten van de vrouw van Max Ernst, Herda Groth (Herda Ernst), geschilderd door Soutine. Dit is een unieke situatie waarin de model van een surrealiste (de vrouw van een van de belangrijkste "vernietigers" van de figuurativiteit) poseerde voor een van de laatste "verslaafde" figuurativisten.

Esthetische dialoog: In de portretten van Herda (ongeveer 1925–1926) houdt Soutine zijn wilde kleurenpalet en vervorming enigszins in. Het beeld wordt meer gericht en melankoliek, wat een reactie kon zijn op de persoonlijkheid van de model. Ernst, in zijn beurt, waardeerde de kracht van de schilderkunst van Soutine, zienend in haar een manifestatie van een onbeheersbare, bijna "dierlijke" creatieve kracht, die verwant is aan het surrealistische cult van waanzin en obsessie.

Reciproke respect: Ondanks hun verschillen in methoden erkenden ze elkaars radicalisme. Soutine zou, naar sommige herinneringen, bewonderd hebben de vrijheid van het verbeeldingsvermogen van Ernst. Ernst zag Soutine als een kunstenaar wiens werk voortkomt uit de diepten van de psychofysiologische organisatie, het ratio ontlokkend, wat dicht bij het surrealistische idee van "automatisch schrijven" lag.

Contrast van loten tijdens de oorlogsperiode

De Tweede Wereldoorlog splitste hun paden hevig, benadrukkend hun verschil in positie:

Soutine, joods van afkomst, werd gedwongen te ontsnappen aan de nazi's in Frankrijk. Zijn gezondheid, ondermijnd door jaren van armoede en maagzweren, verslechterde. Hij stierf in 1943 na een risicovolle operatie, verborgen overgebracht naar Parijs. Zijn dood werd een tragisch epiloog aan een leven vol lijden.

Ernst, als "degeneratieve kunstenaar", werd ook vervolgd door de nazi's, maar wist in 1941 te emigreren naar de Verenigde Staten met behulp van Peggy Guggenheim. In Amerika voortzette hij een actieve creatieve en tentoonstellingsactiviteit, invloed uitoefend op de vorming van het abstracte expressionisme. Hij overleefde de oorlog en stierf op een geëerd leeftijd als erkende klassieker.

Naslagwerk en invloed: twee polen van de moderniteit

Hun kunst heeft invloed gehad op de postoorlogse stromingen op verschillende manieren:

Soutine werd een voorloper voor kunstenaars van de "Nieuwe Figuratie" en het lyrische abstractie (bijvoorbeeld voor Willem de Kooning, die de kracht van zijn textuur en beweging benadrukte). Zijn obsessie met de materie voorzag in het belang van het lichaam in de kunst van de tweede helft van de twintigste eeuw.

Ernst heeft direct invloed uitgeoefend op de ontwikkeling van het abstracte expressionisme (via de techniek van automatisering), pop-art (via ironie en het gebruik van massamedia-afbeeldingen in collages) en het latere conceptuele kunst.

Conclusie: een dialoog tussen onverenigbare vaten

De geschiedenis van de relatie tussen Haïm Soutine en Max Ernst is een geschiedenis van de ontmoeting tussen twee fundamentele, maar tegengestelde tendensen van de moderniteit: expressief, materiaal-lichamelijk en intellectueel-surrealistisch. Ze waren als twee onverenigbare vaten, gevuld met verschillende substanties: de ene met bloed, vlees en het nervieuze trillen van de natuur, de andere met droombeelden, mythologische archetypen en het spel van het verstand.
Hun korte dialoog in Parijs in de jaren 1920 toont aan dat de ware avant-garde niet monolithisch was, maar een veld van spanning tussen de uiterste polen vertegenwoordigde. Soutine en Ernst, elk op hun eigen manier, hebben de grenzen van de kunst uitgebreid: de een door de diepte van de materiële wereld te brengen, hem tot het kookpunt te brengen, de ander door de oneindigheid van het binnenste kosmos van de menselijke psyche. Hun parallelle bestaan heeft de palet van de twintigste eeuw verrijkt, bewijs leverend dat de weg naar de ware moderniteit zowel door de hypertrofie van de realiteit als door haar volledige afwijzing kan liggen.
© elib.be

Permanent link to this publication: