Spengler over de derde humanisme: kritiek op de 'museale geest' en zoektocht naar een nieuwe anthropologie

In de context van de intellectuele crisis van de Europese cultuur in de jaren 1920-1930, parallel aan de conceptie van de 'derde humanisme' van Werner Jaeger, ontstond een originele en scherpe interpretatie van deze idee, toegeschreven aan de Duitse filosoof en pedagoog Eduard Spranger (1882–1963). Terwijl Jaeger de redding zag in een terugkeer naar het antieke ideaal van de paideia als vormende kracht, onderging Spranger de klassieke humanisme een radicaal kritiek en stelde zijn, anthropologisch onderbouwde versie van de 'derde humanisme' voor, gericht op de uitdagingen van de moderne tijd.

Kritiek op de 'tweede humanisme' en diagnose van de crisis

Spranger, een van de vooraanstaande vertegenwoordigers van de filosofie van het leven en de Geisteswissenschaftliche Pädagogik (pedagogiek, gebaseerd op de geesteswetenschappen), formuleerde in zijn werk 'Philosophie des Jugendalters' (1924) en andere teksten een harde diagnose. 'Tweede', of nietog humaanistische, ideaal van de 18e en 19e eeuw, naar zijn mening, was aan het begin van de 20e eeuw verworden tot een formele, 'museale' houding ten opzichte van de antiekheid. Klassieke cultuur was veranderd in een verzameling doden voorbeelden voor navolging, in een estetiseerd canon, ontbloot van levenskracht. Het onderwijs van de oude talen was geworden tot een zelfdoel, een retorisch oefening, los van de echte problemen van de vormende persoonlijkheid. Deze 'museale humanisme' bleek machteloos tegenover nihilisme, technocratisch denken en sociale onrust, die volgden op de Eerste Wereldoorlog.

Derde humanisme als pedagogiek van 'geestelijke vormen' en 'actieve mens

De antwoord van Spranger was de 'derde humanisme', die het afstand tussen cultureel erfgoed en het leven moest overwinnen. Het kern was niet de reconstructie van het antieke canon, maar een pedagogische anthropologie, gericht op de ontwikkeling van interne, aan de mens inherent 'geestelijke vormen' (seelische Strukturen). Spranger onderscheidde zes basis ideale persoonlijkheidstypen (theoretisch, economisch, esthetisch, sociaal, politiek, religieus), elk met een unieke manier van omgaan met de wereld. Het doel van opvoeding is niet om een enkele model (de antieke held of de geleerde) op te leggen, maar om de dominante geestelijke vorm in een specifieke jonge persoon te identificeren en te kweken, hem te helpen zijn interne wetmatigheid en waardenoriëntatie te verkrijgen.

Op deze manier is de derde humanisme van Spranger een humanisme van vorming, niet van het voorbeeld. Het antieke erfgoed (net als elk ander) moet dienen niet als een norm voor kopieerwerk, maar als een katalysator voor intern ervaring, materiaal voor een dialoog die de jonge persoon helpt om zijn eigen levenswaarden te erkennen en te formuleren. De sleutelrol is niet de harmonische Hellene, maar de 'actieve mens', in staat tot geestelijk creativiteit en verantwoord historisch handelen in zijn unieke levenssituatie.

Opvoeding als ontmoeting met de 'objectieve geest'

Spranger herinterpreteert en het zelf proces van opvoeding. Dit is niet het overbrengen van een som kennis, maar een 'ontmoeting' van de ontwikkelende subjectiviteit van de leerling met de 'objectieve geest' — de wereld van culturele waarden, verankerd in taal, kunst, religie, recht. De leraar treedt niet op als een informatie-translator, maar als een 'gids' op deze ontmoetingsweg, die de leerling helpt om culturele waarden persoonlijk relevant te ervaren en te aanvaarden. Opmerkelijk feit: Spranger heeft een enorme invloed gehad op de hervorming van het Duitse onderwijs in de Weimarrepubliek, waar een poging werd ondernomen om het verbalisme te overwinnen door de invoering van de zogenaamde 'arbeidsschool', die de totale ervaring en de verbinding met het leven benadrukte, wat een praktisch gevolg was van zijn ideeën.

Verschil met Jaeger en de historische toekomst van de conceptie

Terwijl Jaeger de antiekheid zag als een ontologische norm (het ideaal van de paideia), die moest worden herleeft, zag Spranger in haar (en in elke grote cultuur) een van de machtige talen van de 'objectieve geest', in dialoog met wie het moderne zelfbewustzijn wordt geboren. Jaeger was een classicist, die streefde naar het vernieuwen van de discipline. Spranger was een filosoof en pedagoog, die streefde naar het vernieuwen van de persoonlijkheid door middel van pedagogiek.

De historische toekomst van de ideeën van Spranger is dramatisch. Met de komst van de macht van de nazi's kwam zijn accent op het individuele geestelijke vorming en de openheid voor de wereldcultuur in conflict met de totalitaire ideologie van rascollectivisme. Hoewel hij probeerde een modus vivendi te vinden met het regime, werd zijn humanistische pedagogiek marginaliseerd. Na de oorlog hebben zijn ideeën invloed gehad op het herstel van het Duitse onderwijssysteem op humanistische beginselen.

Conclusie: de actualiteit van de ideeën van Spranger

De derde humanisme van Eduard Spranger kan vandaag worden gelezen als een voorspelling van de belangrijkste pedagogische trends: het verschuiven van de focus van het overnemen van de canon naar de ontwikkeling van de persoonlijkheid, de waarde van de individuele educatieve traject, het begrip van opvoeding als een dialoog van culturen en waarden zelfbeschikking. Zijn protest tegen het 'museale', formele houding ten opzichte van de cultuur klinkt verrassend modern in een tijd waarin kennis vaak wordt omgezet in informatie voor toetsing, en cultureel erfgoed in een object van toeristische consumptie. Spranger herinnert eraan dat authentieke humanisme niet wordt geboren uit het herhalen van het verleden, maar uit de moedige ontmoeting van het levende, vormende menselijke geest met de uitdagingen van zijn tijd, voor wie de klassiek niet het eindpunt is, maar een van de diepste gesprekspartners.

Permanent link to this publication: