Ioannes Secundus en zijn «Kissingen»: een lofzang van de liefde in de taal van de antieke

Er zijn in de geschiedenis van de Europese poëzie boeken die een eigen leven leiden, ver buiten hun tijd en zelfs hun taal. Een van deze is een kleine bundel gedichten uit de middeleeuwen, geschreven door de Hollandse dichter, die de luidruchtige Latijnse pseudoniem Ioannes Secundus droeg. Zijn boek «Kissingen» (Basia) werd een van de meest verbluffende verschijnselen van de neolatijnse poëzie - poëzie die, alsof het samen met de antieke wereld zou verdwijnen, onverwacht in de Renaissance bloeide.

Wie is Ioannes Secundus

Achter het Latijnse naam is Jan Nicolaas Everaarts te vinden, geboren op 15 november 1511 in Den Haag in het gezin van een keizerlijk ambtenaar, een dichtmate vriend van de grote humanist Erasmus van Rotterdam. De literaire omgeving om Jan heen was sinds zijn jeugd: beide van zijn oudere broers waren ook dichters. Hij schreef zijn eerste Latijnse gedicht op tienjarige leeftijd, en dit bepaalde zijn toekomst.

De jongen kreeg een uitstekend onderwijs, studeerde rechten aan de universiteit van Bourges bij de beroemde Italiaanse jurist Andrea Alciato, en diende vervolgens als secretaris bij de aartsbisschop van Toledo. Het leek erop dat hem een stralende carrière als jurist of diplomaat openstond. Maar het lot had anders besloten: in 1536, op twintigjarige leeftijd, overleed de dichter onverwacht. Na zijn dood verzamelden en publiceerden zijn broers al zijn literaire nalatenschap, en dankzij dit postume uitgave leerde de wereld van de «Kissingen» - een boek dat de auteur eeuwige roem bezorgde.

Ioannes Secundus liet ongeveer tien bundels elegieën, odeën, epigrammen en brieven, en ook prozaïsche werken achter zich. Maar het was juist de cyclus van negentien gedichten in het Latijn, verbonden door het thema van de kus, die de piek van zijn creativiteit vormde.

«Kissingen»: de geboorte van een genre

Het boek «Kissingen» (Basia) werd geschreven rond 1535 en verscheen in 1539, al na zijn dood. De naam van de bundel komt van het Latijnse woord basium, dat de Romeinse dichter Catullus gebruikte om een passionele, zachte kus te beschrijven. Ioannes Secundus volgde Catullus niet alleen, hij creëerde op basis van twee beroemde gedichten van de antieke dichter een nieuwe, onafhankelijke genre.

De negentien gedichten in de bundel zijn niet gewoon een opsomming van küssen. Elk van hen varieert het thema, creërend een unieke polifonie van liefdeslyrika. De dichter eert de küssen van zijn geliefde - hun zoetheid, hun oneindige aantal, hun kracht, die kan concurreren met mythen en nieuwe liefdesbeloften te bieden. Beelden van de antieke mythologie zijn verweven met eerlijke, levende gevoelens, en een epicurische optimisme doortrekt elke regel.

Een lofzang op de küssen: inhoud en poëtica

In een van de bekendste fragmenten van de «Kissingen» zegt de dichter dat er nooit te veel küssen kunnen zijn. Hij roept zijn geliefde op om hem «honderd honderd, duizend honderd, of duizend duizend, duizend duizend veel» kussen te geven - evenveel als er druppels in de zee van Sicilië of sterren aan de hemel zijn. Dit beeld van het oneindige aantal küssen is het leidmotief van het boek.

De gedichten van Secundus zijn uitzonderlijk levend en direct. Ze bevatten geen van die excessiviteit die zo kenmerkend was voor veel dichters van de barok, die de Renaissance volgde. Het boek «Kissingen» verscheen in een korte historische periode tussen de veelzeggende harmonie van de Renaissance en de veelzeggende dissonantie van de barok, en juist dit gaf het die levendigheid, lichtheid en frisheid die het tot een van de beste voorbeelden van de Latijnse poëzie van de nieuwe tijd maakten.

Elk gedicht in de bundel is opgebouwd als een kleine drama: de dichter smeekt dan, dan eist, dan filosofeert, dan schermt, maar blijft altijd eerlijk. Hij weeft in zijn gedichten beelden van antieke goden en helden - Venus, Cupido, Jupiter - maar doet dit niet om wetenschappelijkheid, maar om zijn gevoelens een kosmische schaal te geven.

Invloed en imitatie

Het succes van de «Kissingen» was omslachtig. Het boek gaf aanleiding tot veel imitaties zowel in het Latijn als in de nationale talen. In de 16e eeuw voelden zich de invloed van de bundel dichters zoals Jan Lernucius, Andreas Evfrenius en George Buchanan. In Frankrijk zijn de echo's ervan hoorbaar in de gedichten van Pierre de Ronsard, Remy Belleau en Jean Antoine de Baif. In Engeland vond de traditie van de «kissingen»-gedichten, geïnspireerd door Secundus, voortgang bij de poëten-kavaleren, waaronder John Fletcher.

Gedurende twee eeuwen bleven de «Kissingen» een van de meest gelezen en herdrukte boeken in Europa. Dichters wedijverden in het maken van een elegantere of passionele versie van een «kissingen»-gedicht. Zoals onderzoekers opmerken, heeft Secundus een lange traditie van Latijnse en nationale «kissingen» voortgebracht - bewust herhalend en tegelijkertijd zorgvuldig variërend, wat veel zegt over de humanistische poëtica van de Renaissance.

Secundus in de Russische cultuur

In Rusland bleef Ioannes Secundus lang bekend bij een beperkt kring van specialisten. Echter, in 1983 bracht het uitgeverij «Nauka» de bundel «Poëzie. Kissingen» uit, waarin de gedichten van Erasmus van Rotterdam en Ioannes Secundus onder één omslag werden gepubliceerd. De vertaling naar het Russisch werd uitgevoerd door uitmuntende filologen, waaronder M. L. Gasparov. Deze uitgave, in een oplage van 100.000 exemplaren in de reeks «Literaire monumenten», bracht de Russische lezer in contact met een van de meest verbazingwekkende verschijnselen van de Europese poëzie.

Conclusie

Ioannes Secundus leefde maar twintig vier jaar, maar zijn «Kissingen» overleefden eeuwen. Deze kleine bundel, geschreven in een taal die voor die tijd dood was, bleek levender dan vele werken in levende talen. Het herinnert ons eraan dat liefde een thema is dat geen tijd of grenzen kent, en dat de kus, verheerlijkt door de Hollandse dichter in het midden van de 16e eeuw, vandaag de dag nog steeds zo fris kan klinken.

Permanent link to this publication: