Coöperatie als creatieve kracht: Alexander Bogdanov over organisatie van arbeid en nieuw society

Begin XX eeuw, toen de wereld werd geteisterd door revoluties en kapitalisme zijn harde logica demonstreerde, stelde één persoon voor om een onverwachte hoek te nemen in de geschiedenis van de mensheid. Niet door klassenstrijd, niet door vormingsveranderingen, maar door organisatie. Alexander Alexandrovitsj Bogdanov — filosoof, econoom, arts, revolutionair en oprichter van de algemene organisatorische wetenschap — geloofde dat de sleutel tot de toekomst niet ligt in de herverdeling van eigendom, maar in de hervorming van de manier waarop mensen samen werken, de wereld leren kennen en zichzelf besturen. Zijn ideeën over coöperaties en organisatie van arbeid, die in veel opzichten hun tijd vooruit zijn, klinken vandaag de dag verrassend modern.

Tegen vooroordelen: waarom coöperatie geen opportunisme is

Bogdanov begon zijn carrière als een van de leiders van het bolsjewisme, maar zijn pad verscheurde uiteindelijk van het列宁isme. De reden lag in het fundamentele verschil van inzicht in hoe socialisme zou moeten worden opgebouwd. In tegenstelling tot Lenin, die inzetten op de verovering van de macht en de dictatuur van het proletariaat, zag Bogdanov de belangrijkste kracht in het arbeiderssamenwerking. In revolutionaire jaren sprak hij tegen het vastzittende vooroordeel in linkse kringen tegen coöperatie.

Veel revolutionairen van die tijd keken op coöperaties neer. Ze vonden dat deze "nauwgeestige" werk, verbonden met commerciële berekeningen en compromissen, het wereldbeeld van de werknemer kon verkleinen, zijn strijdidealistische idealisme kunnen ondermijnen. In coöperanten zagen ze opportunisten, bezig met kleine dingen en onverschillig voor de hogere idealen van de klassenstrijd.

Bogdanov verwierp dit verachting resoluut. Hij bewees dat werken in een coöperatie voor de werknemer een andere, nieuwe betekenis en betekenis krijgt, niet kleinhandelsmatig, maar serieus-sociaal. Voor hem was coöperatie geen nevenactiviteit, maar een directe school van socialisme. Precies in de coöperatie leert de werknemer om zelf gemeenschappelijke taken op te lossen, het gemeenschappelijke bedrijf te besturen, de verbanden te zien tussen zijn werk en het algemene welzijn. Bogdanov maakte lachwekkend van de korte zicht van leiders die niet zagen in het arbeiderssamenwerking de basis van nieuw bewustzijn.

Algemene organisatorische wetenschap: hoe is de wereld georganiseerd

Bogdanovs inzichten over coöperatie waren slechts een onderdeel van zijn grandioze plan om een algemene organisatorische wetenschap te creëren, die hij tectologie noemde. Hij stelde zich voor om een taak voor zichzelf te stellen die vandaag de dag nog steeds indrukwekkend is: om统一的principes van organisatie te vinden die werken in de natuur, in de samenleving, in de techniek en in het denken.

Het uitgangspunt van zijn leer is eenvoudig en radicaal: elke menselijke activiteit is objectief organisatorisch of desorganiserend. Hij beweerde dat elk proces — of het nu het bouwen van een fabriek, een wetenschappelijke ontdekking is of zelfs kunstzinnige creativiteit — kan worden beschouwd als een proces van organisatie. Zijn idee was om alle menselijke, biologische en natuurwetenschappen te verenigen in een enkele systeem van kennis op basis van het zoeken naar gemeenschappelijke organisatorische principes.

Deze benadering maakte Bogdanov tot een van de pioniers van het systeemdenken in de moderne wetenschap. Hij introduceerde het begrip georganiseerd complex, dat in de zin dicht bij het moderne begrip systeem staat. Hij formuleerde de wet van de minste, die stelt dat de kracht van de hele keten wordt bepaald door het zwakste schakel. Hij voorzag ook de ideeën die later werden ontwikkeld in cybernetica en theorie van besturing.

De collectieve werker en de proletarische cultuur

Voor Bogdanov was organisatie van arbeid niet te reduceren tot technische schema's. Het was doordrenkt van diep menselijke en culturele betekenis. Hij geloofde dat socialisme niet alleen een nieuwe economische systeem is, maar een hervorming van het hele samenleving volgens zijn basis type, zijn beeld en gelijkenis. En deze nieuwe samenleving moet voortkomen uit een nieuwe cultuur — de proletarische cultuur, doordrenkt van het geest van arbeidersvriendschapselijke samenwerking.

Bogdanov was overtuigd dat de arbeidersklasse de zaadjes van een nieuwe civilisatie draagt. Hem is, in tegenstelling tot de bourgeoisie, individualisme en concurrentie vreemd. Zijn natuur is collectieve arbeid, solidariteit, samenwerking. Het kunst dat de arbeidersklasse nodig heeft, moet collectivistisch zijn, mensen in het geest van diepe solidariteit, vriendschapselijke samenwerking, nauw broederschap van strijders en bouwers opvoeden.

Hij zag de taak van socialisme in het overwinnen van het fatale verdeeldheid van arbeid in organisatorisch en uitvoerend. In het kapitalistische samenleving vastigt deze kloof de macht van de ene en de onderwerping van de andere. Het toekomstige samenleving moet worden opgebouwd op het principe van een verenigd, harmonisch gestructureerd, vriendschappelijk georganiseerd arbeid en kennis.

Samenwerking in plaats van hiërarchie

Deze idee doordrenkt de hele tectologie van Bogdanov. Hij weigert alleen maar hiërarchie en onderwerping te zien in de wereld. Zelfs in biologische systemen ziet hij geen subordinaatie, maar samenwerking. In de cel, in de bijenkorf, in het menselijke collectief werkt voor hem altijd hetzelfde principe: vereniging om een gemeenschappelijk doel te bereiken. Voor Bogdanov is coöperatie niet alleen een vorm van bedrijfsvoering, maar een creatieve kracht die door het hele leven gaat.

Hij benadrukte dat samenwerking, niet concurrentie, de basis van vooruitgang ligt. De organiserende klasse, die ooit een daadwerkelijke nuttige functie uitvoerde, verwordt, naar het oordeel van Bogdanov, tot een parasitaire klasse als zijn activiteiten niet onderworpen zijn aan gemeenschappelijke doelen. Echt ontwikkeling is mogelijk alleen als alle deelnemers in het proces — en organisatoren, en uitvoerders — als gelijke partners in het kader van vriendschapselijke samenwerking handelen.

Leerstuk dat de tijd vooruit is

De ideeën van Bogdanov over coöperatie en organisatie van arbeid werden niet gerealiseerd in de Sovjet-Rusland. Zijn leer werd verklaard als idealistisch en lang vergeten. Vandaag de dag, in de tijd van netwerken, flexibele productie, crowdsourcing en open projecten, keert zijn ideeën terug. Moderne theorieën van management, systeemanalyse, concepten van zelforganisatie — alles klinkt op een of andere manier in harmonie met zijn inzichten. Hij heeft laten zien dat coöperatie niet alleen een manier van zaken doen is, maar een fundamenteel beginsel van het leven, in staat om de economie, de cultuur en de mens zelf te veranderen. Zijn algemene organisatorische wetenschap wacht nog steeds op zijn ontdekking — misschien wel zonder ideologische oogkleppen.

Permanent link to this publication: