Dans in het christendom: tussen afkeuring, mystiek en liturgische handeling

Inleiding: de ambivalente houding

De houding van het christendom ten opzichte van dans is historisch complex en ambivalent. Deze houding vormde zich in dialoog en conflict met heidense praktijken, onder invloed van antropologie (evaluatie van het lichaam) en theologische doctrine. Als gevolg hiervan bestaat er geen enkele «christelijke positie»; eerder kan men spreken van een spectrum aan relaties — van volledige afkeuring als zondige praktijk tot integratie in de liturgische leven als vorm van mystieke gebed. Dit spectrum hangt af van de tijdperk, confessionele traditie, cultureel kader en specifieke traditie.

Historische wortels: vroege christelijke polemiek en synthese

De vroege Kerk (I–IV eeuw) bestond in een omgeving van Hellenistische en Nabije Oostense cultuur, waar dans een onderdeel was van religieuze mysteries (bijvoorbeeld in de kulten van Dionysos, Cybele), volksfeestdagen en Romeinse schouwburgen. Vaders van de Kerk (Tertullianus, Johannes Chrysostomus, Augustinus) kritiseerden deze vormen scherp, omdat ze zagen in:

Uiting van heidendom en idoolverering.

Opwinding van zinnelijkheid en淫欲 door het tonen van het lichaam.

Verband met een moreel kontekst van feesten en theatervoorstellingen.

Maar al in deze periode kunnen er sporen van een ander soort relatie worden gevonden. In de Evangeliën is er een metaforische vermelding van dans (het verhaal van de zondige zoon: «…hadden het veevervettige lam geslacht… en begonnen te feestvieren» — Lukas 15:23-24, waar «feestvieren» in het Grieks kan betekenen dat het om dans gaat). Ook bestaat er een vroege christelijke legende over dansende Jezus in de apocriefe «Handelingen van Johannes» (2e eeuw), waar Christus, omringd door zijn leerlingen, een hoedanigheid leidt voor de Eucharistie, de geheimen van het geloof uitlegend door bewegingen.

Confessionele verschillen

1. Orthodoxie: liturgische handeling en volks traditie
In de Byzantijnse en orthodoxe traditie ontbreekt dans als zelfstandige handeling in de eredienst. Echter wordt de eredienst begrepen als een «dans voor God» in een metaforische zin: een strikt gereguleerde, ritmische, symfonische handeling (processies, incensering, knielen). De plastiek van de eredienst heeft een diep symbolisch betekenis.

Voorbeeld: In de Jeruzalemse eredienst van de Inkomst van de Heer in Jeruzalem (Witte Dinsdag) kan de procesie met takken rond de kerk worden beschouwd als een triomfantelijke, ritmische wandeling.

Volkskultuur: In de post-byzantijnse periode, vooral bij de Slavische volkeren, werden christelijke feestdagen (Kerstmis, Pasen, Trooi) vaak gevolgd door hoedanigheden en volksdansen, die hoewel ze geen onderdeel waren van de liturgie, werden begrepen als een uitdrukking van vreugde. De Kerk behandelde hen met argwaan, maar vaak tolereerde ze als volksgebruik.

2. Katholicisme: van mysteries tot veroordeling
In het Westerse middeleeuwen bestonden liturgische drama's en mysteries die elementen van processies en ritmische bewegingen konden bevatten (bijvoorbeeld de «Doodsoffenspel» als moraliteit). Echter werden deze vormen na de Synode van Trente (XVI eeuw) grotendeels uit de kerk verwijderd. De officiële positie werd strenger, hoewel dansprocessies in de volkskatholieke traditie (vooral in Latijns-Amerika en de Filipijnen) bleven bestaan.

3. Protestantisme: radicaal afkeuren en nieuwe vormen
De Reformatie, met haar nadruk op «alleen het Bijbel» en het afkeuren van «menselijke instellingen», heeft dans in de meeste stromingen (calvinisme, puritanisme, veel baptistische kerken) volledig uit het sacerdaal uitgeboot. Pas in de 20e–21e eeuw hebben enkele charismatische en niet-pentecostaalische gemeenschappen danspraktijken opnieuw geïntroduceerd als vorm van aanbidding.

4. Ethiopische en Koptische Kerk: een unieke liturgische traditie
Dit is het meest opvallende uitzondering. In de Ethiopische orthodoxe kerk bestaat er een oude traditie van liturgische dans «ewhartige kebra». Priesters en diakenen voeren tijdens feestelijke diensten (vooral op grote feestdagen) speciale, langzame, wiegende bewegingen uit, vaak met staven en trommels, bewegend in een driestapsritme (symbool van de Drievoudigheid). Dit is geen vermaakkelijke dans, maar een gebed in beweging, een uitdrukking van vreugde en dankbaarheid.

Mystieke en monastieke dans

In de geschiedenis van de christelijke mystiek heeft dans soms dienst gedaan als metafoor of zelfs als praktijk van eenheid met God.

Meister Eckhart (14e eeuw) noemde de ziel die terugkeert naar God een «dansende ziel».

Chassidisme (een joods mystisch beweging uit de 18e eeuw, dicht bij sommige christelijke ideeën) gebruikte actief extatische dans als een manier om religieuze extase (dvekut) te bereiken, wat invloed had op sommige christelijke gemeenschappen in Oost-Europa.

In de praktijk van het hesychaasme (orthodoxe geestelijke arbeid) is er geen dans, maar is er aandacht voor de ritme van ademhaling en hartslag als een intern «beweging» van gebed.

Modernistische tendensen: het charismatische herstel en de kritiek

Vanaf de middelen van de 20e eeuw is dans in sommige gemeenschappen van het charismatische en niet-pentecostaal beweging (inclusief het katholieke vernieuwing) teruggekeerd als een spontane uiting van vreugde in de Geest, een vorm van lof en aanbidding. Dit zijn vaak improvisatorische bewegingen met vlaggen, doeken (hulden van lof). De voorstanders zien dit als de uitvoering van de bijbelse oproep «lof Hem met de trompet en de liederen» (Psalm 150:4). De critici (inclusief binnen het protestantisme en de orthodoxie) zien dit als onpassende emotionaliteit, het overnemen van seculiere praktijken en het afwijken van eerbied.

Dans als christelijk kunst en getuigenis

Buiten het liturgische kader bestaat er het fenomeen van het christelijke danskunsten (Christian dance ministry). Dit zijn gestructureerde choreografische nummers op bijbelse verhalen of spirituele thema's, uitgevoerd in concertzalen of als onderdeel van evangelisatie-activiteiten. Hier wordt dans een visuele prediking, een metafoor voor het overbrengen van geestelijke waarheden.

Teologische reflectie: mogelijke benaderingen
Theologen die proberen dans te rehabiliteren in het christendom, bieden enkele benaderingen:

Incarnatie: Christendom eert de Verkondiging, en dus het lichaam als tempel van de Heilige Geest. Dans kan een uitdrukking zijn van heiligde lichamelijke aard.

Eschatologisch: Dans is een voorsmaak van de vreugde van het Koninkrijk van God, waar er zal zijn «feest en vreugde» (vergelijk Lukas 15:25).

Trinitair: Het wederkerige beweging van de Gesichten van de Drievoudigheid (perichoresis) wordt soms door theologen beschreven als een perfecte, eeuwige «dans» van liefde, waarin de mens wordt uitgenodigd.

Conclusie: van verbod naar uitnodiging

De geschiedenis van dans in het christendom is een geschiedenis van constant spanning tussen ascetisch afkeuren van de wereld (inclusief zijn lichamelijke praktijken) en incarnatie van het heiligen van de hele menselijke natuur. Als in de eerste eeuwen en de periode van de Reformatie de beschermende, verbodelijke logica (vooral in het Westen) overheerste, dan lijkt het laatste tijd een beweging naar een meer integratieve benadering.

Dans in het christendom bestaat vandaag in verschillende vormen: als oude liturgische traditie (Ethiopië), als volksrituele element, als spontane charismatische uiting en als professioneel kunst op spirituele thema's. Zijn toekomst zal afhangen van of christelijke gemeenschappen die bогословски diepe en liturgisch passende vormen kunnen vinden voor het realiseren van de waarheid dat geloof niet alleen denken en woord is, maar ook de beweging van het hele wezen, inclusief het lichaam, naar God. Dans blijft een uitdaging, die het christendom uitnodigt tot een nieuwe interpretatie van de schoonheid en heiligheid van menselijke beweging.

Permanent link to this publication: