Trots en hoogmoed. Op het eerste gezicht zijn het synoniemen, maar er zit een kloof tussen. Gezonde trots is een gevoel van eigenwaarde, respect voor jezelf zonder anderen te verlagen. Hoogmoed is een neiging om anderen te verachten, de overtuiging van eigen superioriteit. Een maakt je op, het ander vernietigt. In dit artikel bespreken we waar de grens ligt, waarom hoogmoedige mensen ongelukkig zijn en hoe je trots niet kunt verwarren met hoogmoed.

Wat is trots

Trots kan verschillende vormen aannemen. Er is ‘ik ben trots op mijn zoon’ — dat is vreugde over de prestaties van een ander. Er is ‘ik ben trots op mijn werk’ — tevredenheid over de resultaten van je eigen inspanningen. Er is ‘gezonde trots’ — een adекватelijke zelfwaarde, kennis van je sterke kanten. Deze trots hindert niet om de successen van anderen te erkennen en je eigen fouten te erkennen. Het geeft stabiliteit: je wordt niet uit het lood geslagen door kritiek, maar je wordt ook niet verheven. Psychologen noemen dit ‘self-esteem’ in tegenstelling tot narcissisme. Trots is een interne kern, die geen constante voeding van buitenaf nodig heeft.

Wat is hoogmoed

Hoogmoed is een beschermende masker. Achter deze masker schuilt vaak een lage zelfwaarde, angst om afgekeurd te worden, onzekerheid. Een hoogmoedig persoon vergelijkt zich voortdurend met anderen en vindt altijd een manier om zichzelf verheven te voelen. Hij devalueert andermans prestaties, kan niet eerlijk blij zijn met anderen, vindt zichzelf uniek. Zijn favoriete zinnen zijn: ‘dat is te eenvoudig voor mij’, ‘je begrijpt dit niet’, ‘ik heb je hulp niet nodig’. Hoogmoed verjagt mensen, vernietigt relaties, belemmert de carrière. Terwijl de hoogmoedige persoon vaak zijn eigen gedrag niet opmerkt of het als normaal beschouwt.

Verschillen in gedrag

Een trots persoon: luistert naar de gesprekspartner, onderbreekt niet. Kan erkennen dat hij geen antwoord weet. Respecteert andermans mening, zelfs als hij het niet eens is. Heeft niet de neiging om zichzelf te eren. Accepteert complimenten met trots. Een hoogmoedig persoon: onderbreekt, devalueert (‘alles is banaal’), luistert niet, wacht op zijn beurt om te praten. Eert zichzelf door zijn contacten, geld, intelligentie. Kan geen kritiek verdragen — gaat direct over tot het aanvallen. Complimenten accepteert als vanzelfsprekend (‘ja, ik ben een meester’). Aan tafel kan hij over afwezige personen praten, bedienden belachelijk maken. Dit gedrag onthult hem volledig.

Oorzaken van hoogmoed

Waar komt hoogmoed vandaan? Vaak uit de jeugd. Het kind werd of te veel geprezen, waardoor het werd voorgesteld dat het ‘speciaal’ en ‘beter dan anderen’ is. Of, integendeel, werd het vernederd en creëerde het een schild van superioriteit om pijn te voelen. De tweede optie is het imiteren van een belangrijke volwassene (bijvoorbeeld een tirannische vader). De derde optie is een beschermende reactie op pesten op school: ‘ik ben niet slechter dan jullie, ik ben zelfs beter’. Hoogmoed kan een symptoom zijn van een narcissistische persoonlijkheidsstoornis. Maar het kan ook situatief zijn — als reactie op een recent succes (sterrenziekte).

Gevolgen van hoogmoed

Een hoogmoedig persoon verliest vrienden — mensen willen niet met hem omgaan. Op het werk worden hij niet geliefd door zijn ondergeschikten en worden zijn collega’s niet gerespecteerd. Het is moeilijk om een gezin te bouwen met hem. Zijn partner wordt vroeg of laat moe van het devalueeren. Kinderen van hoogmoedige ouders groeien op met een lage zelfwaarde of worden zelf hoogmoedig. Op lange termijn leidt hoogmoed tot eenzaamheid. Dit is bewezen door onderzoeken: hoogmoedige mensen hebben zwakkere sociale banden en lijden vaker aan depressie.

Hoe gezonde trots van hoogmoed te onderscheiden

Trots zegt: ‘ik ben goed, maar anderen zijn ook goed’. Hoogmoed: ‘ik ben beter dan iedereen, anderen zijn afval’. Trots staat open voor ‘ik heb fouten gemaakt’; hoogmoed erkent geen fouten. Een trots persoon is blij met het succes van anderen; een hoogmoedig persoon jaloert. Trots is gebaseerd op reële prestaties; hoogmoed is gebaseerd op een overdreven zelfbeeld. Trots heeft geen constant bevestiging nodig; hoogmoed vereist bewondering als een drug. Een eenvoudige test: stel je voor dat je in een wedstrijd hebt verloren. Een trots persoon zal de hand van de winnaar schudden. Een hoogmoedig persoon zal beginnen met zoeken naar excuses.

Hoe hoogmoed te overwinnen

De eerste stap is om het probleem te erkennen. Als je merkt dat je omgeving je afstand houdt, dat je vaak wordt gekritiseerd vanwege ‘sterrenachtigheid’, dan kan het mogelijk aan jou liggen. Tweede stap is om feedback te vragen aan je dierbaren. Wees bereid om onplezierige dingen te horen. Derde stap is het leren van dankbaarheid. Schrijf elke dag drie dingen op waarvoor je anderen dankbaar bent. Vierde stap is de praktijk van gelijkwaardigheid: probeer in elke gesprek meer te luisteren dan te praten. Vijfde stap is een therapeutische groep (als hoogmoed diep is geworteld).

Trots die vernietigt

Belangrijk: soms kan gezonde trots overgaan in hoogmoed als het niet wordt gecontroleerd. Succes maakt je hoofd draaien. Het paradox is dat juist mensen die veel hebben bereikt het risico lopen om hoogmoedig te worden. Daarom kweken wijze mensen bescheidenheid. Niet te verwarren met zelfonderwaardering. Bescheidenheid is het weten van je grenzen, het leren van anderen. Het maakt trots duurzaam, waardoor het geen gif wordt.

Trots en hoogmoed worden gescheiden door een fijn lijn. Het is gemakkelijk om over deze lijn te stappen, maar moeilijk om terug te keren. Observatie van jezelf. En onthoud: een persoon die zichzelf boven anderen stelt, staat eigenlijk lager — alleen.

Permanent link to this publication: