Romeins recht is niet alleen een verzameling wetten van de oude beschaving. Dit is de basis waarop de hele continentale (romeins-germaanse) rechtsorde is opgebouwd, die in de meeste landen in Europa, Latijns-Amerika, Rusland en vele andere staten van kracht is. Zelfs de anglo-saksische systeem (common law) heeft indirect invloed ervan ondervonden. Uitdrukkingen zoals "de veronderstelling van onschuld", "eigendom verplicht" en de beroemde maxim "ex injuria jus non oritur" zijn ons toegekomen van Romeinse juristen.

De unieke kenmerken van Romeins recht lagen in het feit dat het voor het eerst in de geschiedenis het recht van de religie en morele waarden afsplitste, waardoor het een formele, logisch gestructureerde systeem werd. De Romeinen creëerden juridische constructies die zo universeel waren dat ze de val van hun eigen imperium overleefden en de basis vormden voor het recht van de nieuwe tijd.

1. Periodisering van Romeins recht

De evolutie van Romeins recht beslaat meer dan duizend jaar (van de VIIIe eeuw v.Chr. tot de VIe eeuw n.Chr.). Er worden verschillende belangrijke perioden onderscheiden.

Archaïsche periode (753–367 v.Chr.)

De wetten van deze periode heten "Quiritaanse" (jus Quirіtium). Ze waren strikt formeel, hadden een sacrale aard en waren alleen toegankelijk voor Romeinse burgers (Quirieten). De belangrijkste bron was de gewoonten van de voorouders (mores maiorum) en de Wetten van de XII Tabellen (451–450 v.Chr.) — de eerste schriftelijke opname van Romeins recht, gemaakt om de willekeur van de patriciërspresten te beperken. Deze wetten werden in koperen platen gesneden en tentoongesteld op het forum, het centrale plein van Rome.

Klassieke periode (367 v.Chr. – 235 n.Chr.)

Dit was de bloeiperiode van Romeinse jurispردence. Het begin van deze periode werd gelegd door de wet van Petelius (326 v.Chr.), die het schuldrabства voor Romeinse burgers afschafte. Het waren in deze tijd dat de belangrijkste instituten werden gevormd die we nog steeds gebruiken: contractrecht, eigendomsrecht, erfrecht, aansprakelijkheid uit delicten (rechtshandelingen). Rhetorica en jurispردence werden de hoogste kunst. De meest beroemde juristen van deze periode waren Gaius, Papinianus, Paulus, Ulpianus, Modestinus. Het waren hun werken die later de basis vormden voor de beroemde codificatie.

Postklassieke periode (235–476 n.Chr.)

De periode van crisis en dominaat (onbeperkte monarchie). Het recht wordt ruwer, formalisme geeft plaats aan vereenvoudiging. Keizerlijke constituties (besluiten) worden de belangrijkste bron van recht. Op dit moment werden de eerste officiële verzamelingen van keizerlijke wetten samengesteld — de Codex Gregorianus (ca. 291) en de Codex Hermogenianus (ca. 295).

Justiniaansche periode (527–565 n.Chr.)

De Byzantijnse keizer Justinianus de Grote ondernam een grandioze poging om al het Romeinse recht te verzamelen en te codificeren. Als gevolg hiervan verscheen het beroemde Corpus Juris Civilis («Schatting van burgerlijk recht»), die het leerboek en de wet werd voor het hele laat-Romeinse rijk. Het was deze verzameling die in de Middeleeuwen in Bologna werd "ontdekt" en de basis legde voor de receptie van Romeins recht in Europa.

Corpus Juris Civilis omvatte vier delen:

• Instytuties van Justinianus — een leerboek voor beginners (verplicht voor studenten).
• Digesten (of Pandekten) — de meest omvangrijke deel; fragmenten uit de werken van klassieke Romeinse juristen, verdeeld in 50 boeken.
• Codex van Justinianus — een verzameling van keizerlijke wetten-constituties.
• Novellen — nieuwe wetten die door Justinianus zelf werden uitgegeven na 534.

2. Wat heeft Romeins recht de wereld gegeven: belangrijke begrippen

De verdeling van het recht in openbaar en particulier (jus publicum et jus privatum)

De Romeinen hebben voor het eerst een duidelijk onderscheid gemaakt: openbaar recht heeft betrekking op de positie van het Romeinse rijk en zijn instituten, terwijl particulier recht de relaties tussen individuen (familie, eigendom, contracten) reguleert. Dit onderscheid is in alle rechtssystemen tot op de dag van vandaag behouden gebleven.

De systeem van vorderingen (actio)

Romeins recht was, zoals juristen zeggen, een "systeem van vorderingen": zonder recht, geen bescherming. De beroemde beginsel "ubi remedium, ibi jus" (waar het middel van bescherming is, daar is ook het recht). Het ontstaan van een nieuwe levenssituatie vereiste de creatie van een nieuwe vordering. Later is dit overgegaan in "vordering uit overeenkomst" (actio ex stipulatu) en "vordering uit delict" (actio ex delicto).

Eigendomsrecht (dominium)

De Romeinen ontwikkelden een volledig en absoluut eigendomsrecht op een zaak — "wie bezit, die gebruikt". Van dit recht zijn afgeleid de rechten van bezit (possessio), het vasthouden (detentio) en de servituiten (beperkte rechten op een vreemde zaak, bijvoorbeeld, het recht van passage door een burenperceel).

Contractrecht

De Romeinen onderscheidden vier soorten contracten: mondelinge (bijvoorbeeld, stiptulatie — belofte), schriftelijke (litterale), reële (wanneer de overeenkomst inging met het moment van overdracht van de zaak: lening, krediet, opslag) en consensuele (overeenkomst, gebaseerd op eenvoudig akkoord van de partijen: koop, huur, opdracht).

De rechtstoestand van de persoon

Romeins recht heeft gedetailleerd drie statussen van de mens onderzocht: de status van vrijheid (ingenui — vrijgeboornen, libertini — vrijgelaten, servi — slaven); de status van burgerschap (cives, latini, peregrini — vreemdelingen) en de familiale status (pater familias — de vader van het gezin, die macht heeft over alle huisgenoten).

3. Receptie van Romeins recht in Europa

Na de val van het West-Romeinse Rijk in 476 werd Romeins recht formeel niet meer van kracht. Het bleef echter "smelten" in de gewoonten van het lokale volk en de kerkelijke kanonnen. De doorslaggevende wending kwam aan het einde van de 11e eeuw in Bologna. Irnerius (de geleerde die "de Lichtenaar van het Recht" werd genoemd) begon les te geven over de Digesten van Justinianus, wat het begin van de Universiteit van Bologna markeerde — de oudste in Europa.

De interesse in Romeins recht was enorm, omdat het klaar en rationele oplossingen bood voor nieuwe economische realiteiten — handel, leningen, cheques, die niet konden worden gereguleerd door de feodale verbrokkeling. De receptie (ontvangst, lening) van Romeins recht vond in Europa plaats van de 12e tot de 18e eeuw en leidde tot de creatie van gemeenschappelijke rechtelijke principes voor het continent.

De directe opvolgers van de Romeinse rechtstraditie zijn de burgerlijke codes van Frankrijk (Code Napoleon 1804), Duitsland (BGB 1896), Zwitserland, Italië en vele andere landen. Het Russische voor-revolutionaire recht heeft ook sterk onder invloed gestaan van de Duitse pandektistische.

Permanent link to this publication: